Do ogólnogeograficznej charakterystyki miast w pewnym stopniu przydatna jest wiedza o herbach miejskich, które są swego rodzaju – najczęściej ukształtowanym przez wieki – zabytkiem kultury. Herby to symbol tożsamości miast. Stanowią emblemat samorządu, stają się środkiem promocji miasta, równocześnie umacniają miejscowy patriotyzm i sprzyjają integracji lokalnych społeczności. W ostatnich latach obserwuje się w społeczeństwie polskim wzrost zainteresowania tematyką herbów (i flag) miejskich, a także wojewódzkich, powiatowych, a nawet gminnych. Poszczególne rady miast i gmin wskrzeszają używane dawniej herby, lub – zwykle z pomocą fachowców – tworzą nowe, zgodne z historyczną tradycją i heraldycznymi zasadami. Zezwala na to Ustawa o samorządzie terytorialnym z 8 marca 1990 r., od 2005 r. nosząca nazwę ustawy o samorządzie gminnym. Celem artykułu jest omówienie, na przykładzie miast polskich, ciekawszych herbów miejskich – ich wyglądu i znaczenia, ze szczególnym uwzględnieniem symboliki geograficznej. W Polsce podstawowym kryterium wydzielania miast jest kryterium prawno-administracyjne: miastem staje się jednostka osadnicza, której przyznano status miasta. Przy podejmowaniu takiej decyzji uwzględnia się pomocniczo liczbę ludności, w dalszej kolejności – stosunek ludności nierolniczej do rolniczej, fizjonomię architektoniczną, tradycje. Od początku 2011 r. w Polsce jest 908 miast. Najmniejsze – Wyśmierzyce (w woj. mazowieckim) – liczy poniżej 900 mieszkańców. Herb miejski – świadectwo tradycji Osiedla miejskie powstawały i kształtowały się we wszystkich okresach historycznych i w różnych kulturach cywilizacyjnych. Warunki przyrodnicze i demograficzne, style architektoniczne i rozwój technik budownictwa sprawiły, że miasta świata są niezwykle zróżnicowane pod względem rozwiązań przestrzennych, urbanistycznych i funkcjonalnych. W warunkach polskich początkowo najważniejszym punktem osadniczym był ufortyfikowany gród, pełniący funkcję obronną i stanowiący siedzibę lokalnego władcy. Obok grodu z czasem powstawały osady handlowe z placem targowym i rzemieślnicze podgrodzia oraz wyspecjalizowane osady służebne. Większość miast polskich ma średniowieczny rodowód, a w układzie ich centrum zwykle bardzo wyraźnie można dostrzec pierwotne jądro. Miasta polskie, które od XI w. powstawały przy grodach i w miejscach targowych, dopiero od XIII w. otrzymywały właściwe formy prawne. Związane to było z ich lokacją, w większości na prawie magdeburskim i jego modyfikacjach. Od chwili lokacji miasto otrzymywało własne prawa i samorząd, który zyskiwał uprawnienia do wydawania dokumentów. Wiązało się to z koniecznością sprawienia pieczęci miejskiej z godłem, która uwierzytelniała dokumenty. Godła po umieszczeniu na tarczy, stawały się później herbami. Pierwsze godła na pieczęciach miejskich, a później herby miejskie powstawały samorzutnie. O ich wyglądzie decydował wójt lub rada miejska, w miastach prywatnych – zasadźca, a w innych, od XV w. – król. Choć herby miejskie mają własną specyfikę, to generalnie przy ich tworzeniu kierowano się tymi samymi regułami heraldycznymi, wykształconymi w XII w., co przy herbach rycerskich. Najczęstszymi motywami herbów miast z tego okresu są mury miejskie, zamki, kościoły oraz postacie lub atrybuty świętych patronów poszczególnych miast. Często w herbach miejskich widniały godła założycieli lub właścicieli miast oraz godła państw lub ziem. Z biegiem czasu pojawiły się coraz bardziej urozmaicone herby, np. dwu- i wielopolowe, czasem z dewizą i koroną nad tarczą herbową. Miasta zakładane w wiekach XIII i XIV niejednokrotnie później zmieniały swój herb lub jego elementy, pod tym względem sytuacja ustabilizowała się dopiero w XVI w. Podczas rozbiorów Polski herby miejskie stosowano nadal pod zaborem pruskim i austriackim. W Księstwie Warszawskim herbów miejskich zakazano używać w 1811 r., a w Królestwie Kongresowym w 1822 r. W odrodzonej Polsce, na mocy dekretu z 28 lipca 1919 r., przywrócono miastom prawo do używania herbu, ale w praktyce dopiero ustawa z 1937 r. zezwoliła samorządom na powszechne używanie herbów historycznych. W okresie Polski Ludowej władze traktowały herby miejskie jako „burżuazyjny przeżytek”. Ze względów ideologicznych (aby godło było bardziej „demokratyczne” i „ludowe”) zdjęto koronę z głowy Orła Białego w herbie państwowym i w herbach miejskich. Niektóre miasta odstąpiły od używania herbów historycznych, wprowadzając na ich miejsce herby nowe lub nieudane modyfikacje starych. Dopiero ustawa z 1978 r. zezwalała miejskim radom narodowym na ustanawianie herbów. Ponieważ z reguły nie korzystano z rad fachowców, wiele herbów było niezgodnych ze sztuką heraldyczną (np. Myszkowa, Niska, Ustronia z lat 1977–2009). Na mocy – wspomnianej już wcześniej – ustawy z 1990 r. uchwały dotyczące herbów mogą podejmować rady miast, a nawet gmin. Wizerunki herbowe są chronione prawnie. Podstawowe formy i treści herbów Podstawową formą herbu miejskiego jest tarcza z godłem. W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, stosuje się z reguły tarczę zaokrągloną u dołu, o proporcjach wysokości do szerokości 7:6, zwaną w heraldyce hiszpańską. Niekiedy na szczycie tarczy herbowej umieszczona jest korona murowa; taki wygląd mają herby Białegostoku, Opola, Sosnowca, Władysławowa. W herbach miast królewskich (Gniezno, Kraków, Poznań, Warszawa) tarczę wieńczy korona królewska. Heraldycy rozróżniają 3 zasadnicze formy herbów miast: mały, średni i duży. Najpowszechniej używanym jest herb mały, który tworzy tarcza z godłem (godłami). Herbem średnim jest herb mały zwieńczony koroną murową lub królewską, czasem z umieszczoną pod tarczą wstęgą z dewizą lub nazwą miasta. Przykładem takich herbów są herby Oleśnicy, Poznania, Sosnowca. W herbie tego ostatniego z wymienionych miast znalazł się klejnot, w postaci ręki robotnika z młotem. Jest to rzadkość, ponieważ w herbach miejskich – w odróżnieniu od herbów rycerskich i dynastycznych – praktycznie nie występuje hełm z koroną rangową, labrami i klejnotem. Za herb wielki, czasem nazywanym dostojnym, uważa się herb mały lub średni z dodatkiem trzymaczy (czasem również innych elementów). W herbie Gdańska trzymaczami są złote lwy, Torunia – anioł z kluczem do bram miasta, Władysławowa – srebrno-czarne gryfy. W herbie wielkim Władysławowa zwraca uwagę także szarfa z napisem w języku kaszubskim oznaczającym: „My wierzymy w Boga” (dosł. My trzymamy z Bogiem). Wymienione, jak też i inne miasta posiadające herb wielki, bardzo często używają herbu w wersji uproszczonej, tzn. herbu małego, w postaci samej tarczy herbowej z godłem. Na podstawie treści i znaczenia godeł herbowych herby miejskie zalicza się najczęściej do 5 grup: architektoniczne, religijne, własnościowe, mówiące, alegoryczne. Ponieważ w niektórych herbach występują godła złożone, stąd też można je zaliczać do dwóch, lub nawet trzech grup tematycznych. Przykładowo, w herbie Lubina występuje zarówno motyw religijny (Matka Boża z Dzieciątkiem Jezus), jak i znak własnościowy (orzeł dolnośląski). W herbie Poznania widnieją trzy tematy: religijny (postacie św. Piotra i Pawła), własnościowy (Orzeł Biały) oraz architektoniczny (mury miejskie). Herby architektoniczne Wśród motywów architektonicznych przeważają rysunki murów miejskich, wież i kościołów. Najczęściej jest to architektura symboliczna, choć zdarzają się przypadki przedstawienia konkretnego obiektu. Przykładowo w herbie Płocka widnieje szczyt tamtejszej katedry romańskiej. Zamki, kościoły i domy budowano z bloków kamiennych lub cegły; w herbach przedstawia się je jako białe – kamienne, lub czerwone – ceglane, z wyraźnie zaznaczonymi ciosami lub cegłami. Elementy architektoniczne występują w herbach ponad 1/4 miast polskich. Do najbardziej klasycznych należą herby z blankowanymi murami, trzema wieżami i otwartą bramą z podniesioną broną. Taki herb symbolizuje odrębność ustrojową miasta, otwartego dla przybyszów, ale w każdej chwili gotowego do obrony. W większości herbów z motywami architektonicznymi umieszczone są dodatkowe symbole – godła własnościowe (państw, ziem, kapituł, rodów) oraz postacie (lub ich atrybuty) świętych patronów miasta. Tematyka architektoniczna znalazła się w herbach takich miast polskich jak: Aleksandrów Kujawski, Bydgoszcz, Cieszyn, Częstochowa, Grudziądz, Kraków, Malbork, Oświęcim, Pajęczno, Płock, Poznań, Przasnysz, Radom, Sieradz, Toruń, Wąchock, Wieluń, Włocławek, Zgierz, Zielona Góra. Częstochowa – herb architektoniczny Herby o motywach religijnych Godła herbów o tematyce religijnej najczęściej przedstawiają postacie świętych lub ich atrybuty. Zwykle są to patroni najstarszych miejscowych kościołów. Jak przystało na kraj o tysiącletniej tradycji chrześcijańskiej, częstym godłem herbów miejskich w Polsce jest Matka Boska, zwykle z Dzieciątkiem Jezus na rękach. Motyw ten znalazł się w herbach, np. Barda, Iławy, Pasymia, Sztumu. Spośród świętych najczęściej w herbach występują: św. Jan Chrzciciel, w postaci jego głowy na misie ( Brzozów, Dobczyce, Głowno, Proszowice, Wrocław), św. Piotr, którego atrybutem są klucze od bram raju i czyśćca (Ciechanów, Duszniki-Zdrój; wraz ze św. Pawłem, przedstawianym z mieczem – Biecz, Poznań, Strzegom), św. Michał Archanioł stojący na smoku i trzymający miecz oraz wagę (Biała Podlaska, Strzyżów). Do innych miast polskich posiadających herby z wizerunkami świętych należą: Ćmielów (św. Krzysztof z Dzieciątkiem Jezus na ramionach przeprawiający się przez rzekę), Działdowo, Nowy Targ (św. Katarzyna, której atrybutem jest koło), Dzierżoniów, Milicz (św. Jerzy zabijający smoka), Jawor (św. Marcin na koniu, który mieczem odcina połowę swego płaszcza dla żebraka), Olsztyn (św. Jakub Starszy), No- wy Sącz, Tuchola (św. Małgorzata). Dość licznie występują herby z atrybutami władzy biskupiej (infuła i pastorał) oraz symbolami religijnymi, szczególnie kielichami mszalnymi i krzyżem. Różnego typu krzyże znajdują się w herbach Elbląga, Gdańska, Opola, Rzeszowa, Słupcy. Iława – herb religijny Herby własnościowe Herby własnościowe wskazują pod czyim panowaniem powstało miasto, kto je lokował i do kogo należało. Herby takie zawierają godła dotyczące własności królewskiej i książęcych, rodowych oraz kościelnych i zakonnych. W herbach wskazujących na panującego króla najczęściej spotykanym godłem jest Orzeł Biały. Król na tronie (Przemysł II) widnieje w herbie Grodziska Wielkopolskiego, a głowa króla w herbach Szamotuł (Władysław Jagiełło) i Wolbromia (Władysław Łokietek). Korona królewska znalazła się w herbach, Będzina, Gdańska, Jasła, Kielc, Wałcza, a jabłko królewskie w herbie Ostrowa Wielkopolskiego. Królewski inicjał Kazimierza Wielkiego „K” zdobi herb Grybowa, a monogram Zygmunta Augusta „SA” – herb Augustowa. Licznie wśród herbów miast polskich reprezentowane są herby rodowe. Szlachecki herb Leliwa Tarnowskich znajduje się w herbach Mińska Mazowieckiego, Tarnobrzega i Tarnowa, a Jelita Zamojskich – w herbach Kraśnika, Tomaszowa Lubelskiego i Zamościa. W herbach Chorzowa, Miechowa i Skaryszewa występuje godło miechowitów (bożogrobców) – podwójny krzyż czerwony. W przypadku miast, które zakładali lub których właścicielami byli biskupi godłem własnościowym często jest infuła (np. Lubawa) lub pastorał (np. Kamień Pomorski). Na niektórych herbach można łatwo prześledzić sukcesję właścicieli, czego najlepszym przykładem jest herb Leszna z godłami Wieniawa, Topór i Sulima. Wolbrom i Tarnobrzeg – herby własnościowe Herby mówiące Herbem mówiącym nazywany jest herb, którego godło (pojedyncze lub złożone) swym znaczeniem lub brzmieniem nawiązuje do nazwy miasta, np. czapla – w herbie Czaplinka, łódź – Łodzi, tur – Turka. Inne przykłady bardziej znanych miast posiadających herby mówiące to: Baranów Sandomierski (głowa barania), Bukowno (gałązka buka), Chmielnik (trzy szyszki chmielu), Dąbrowa Górnicza (trzy żołędzie i młotek górniczy), Gryfice, Gryfino (gryf), Jelenia Góra (jeleń stojący na trójwzgórzu), Klucze (skrzyżowane ze sobą klucze), Kłobuck (kłobuk – hełm, kołpak, podobny do kapelusza), Koło (koło), Konin (koń), Koziegłowy, Koźle (trzy kozie głowy), Kruszwica (grusza – po staropolsku krusza), Lipno (gałązka lipy), Lwówek Śląski (lew), Maków Podhalański (maki), Rybnik (ryba – szczupak), Świecie (płonąca świeca), Wołów (wół), Wronki (wrona). Dużo herbów mówiących dotyczy miast, które przez długi czas znajdowały się pod panowaniem niemieckim. W takich przypadkach rysunek herbowy nawiązuje do nazwy miasta w języku niemieckim. Przykładowo: Barwice (Bärwalde) mają w herbie niedźwiedzia (Bär) i zielone drzewo symbolizujące las (Wald), Frombork (Frauenburg) – Najświętszą Marię Pannę (Frau) i zamek (Burg), Gniew (Mewe) – mewę (Möwe), Kluczbork (Kreuzburg) – trzy krzyże (Kreuz) i zamek, Niemodlin (Falkenberg) – sokoła (Falke) wzbijającego się do lotu ze wzgórza (Berg), Prabuty (Riesenburg) – olbrzyma (Riese) i zamek, Susz (Rosenberg) – św. Rozalię z różą (Rose) w ręku stojącą na wzgórzu, Ziębice (Münsterberg) – kościół (Münster) i górę. Herby 3 miast polskich składają się z samych liter będących inicjałami nazwy miasta. Są to: Głogów Małopolski (G), Krasnobród (K) i Końskie (MK – Miasto Końskie). Litery nawiązujące do nazwy miasta znajdują się (obok innych detali) w herbach Biecza (B), Dobrzynia nad Wisłą (DB), Kielc (CK – Civitas Kielcensis – Obywatele miasta Kielce), Lądka-Zdroju (L), Lubaczowa (L), Mielca (M), Radomia (R), Skawiny (S), Wągrowca (W). Lipno - herb mówiący Herby alegoryczne Najliczniejszą część herbów miejskich stanowią te, które mają godła alegoryczne. Większość z nich symbolizuje środowisko przyrodnicze, krajobraz i położenie miasta. Do drugiej grupy należą godła obrazujące stosunki gospodarcze i miejscową wytwórczość. W trzeciej, najmniej licznej, grupie znajdują się symbole władzy miejskiej i godła alegorycznie nawiązujące do legendarnej lub rzeczywistej historii miasta. Rzekę, która dawniej stanowiła naturalną granicę i zwykle ułatwiała transport, w herbach przedstawia się w postaci falistego pasa, barwy błękitnej, rzadziej białej (srebrnej). Czasem rzekę, jezioro lub morze reprezentuje błękitna podstawa tarczy herbowej (Drawsko Pomorskie, Jastarnia, Katowice) lub błękitna barwa całej tarczy (Giżycko, Krasnystaw). Symbolem terenów górzystych jest trójwzgórze, a w herbach nowszych (np. Zakopanego) – figury nieheraldyczne, czyli rysunki przedstawiające dość realistycznie kształty gór. Pojedyncze drzewo lub kilka (najczęściej trzy) symbolizują lasy. Na znajdujące się w pobliżu miasta lasy i tereny łowieckie wskazują w herbie wizerunki dużych zwierząt. W herbach Chełma, Kętrzyna, Kościerzyny, Przemyśla, widnieje niedźwiedź, natomiast niedźwiedź z panną (herb rodowy Rawicz) zdobi herby takich miast jak Ożarów, Przysucha, Tomaszów Mazowiecki. Herb Bielska Podlaskiego, Sejn i Turka zdobi tur, Bielska Podlaskiego, Drohiczyna, Sokółki, Zambrowa i Żywca – żubr, Wasilkowa – łoś, Jeleniej Góry, Łomży, Piły, Wielenia i Wyrzyska – jeleń, Grajewa – wilk, Łęcznej i Świdnicy – dzik, Tuliszkowa i Górowa Iławieckiego – lis. Dwie złote ryby przeszyte mieczem w herbie Gdyni wskazują na morski i obronny charakter miasta. Trzy złączone kotwice w herbie Brzegu są symbolem miasta jako ważnego portu rzecznego. Podobnie kotwica w łapach gryfa pomorskiego w herbie Świnoujścia mówi o jego znaczeniu jako portu morskiego. Niejednokrotnie w herbach spotkać można wytwory dawnego rzemiosła, a zarazem przedmioty handlu, np. elementy uzbrojenia rycerskiego (miecze, topory, włócznie), wyroby włókiennicze, stolarskie, itp. Skrzyżowane ze sobą młotki górnicze widnieją w herbach kilku miast Górnego Śląska, np. Świętochłowic i Tarnowskich Gór. W prawej (heraldycznie) części herbu Bytomia uwieczniono średniowiecznego gwarka (górnika) przy pracy w ścianie węglowej. W dwupolowym herbie Rudy Śląskiej widnieje od 1998 r. św. Barbara – patronka górników i miasta (poprzednio w herbie był szyb kopalniany). W herbie Olkusza, kiedyś słynącego z kopalni srebra, umieszczono górniczą gracę, czyli kopaczkę. Wielkie historyczne ośrodki kopalnictwa solnego w Polsce to Wieliczka i Bochnia. W herbach obu miast znalazły się dawne narzędzia służące wydobyciu soli kamiennej. Kowadło, czasem z młotami, symbolizujące przemysł ciężki (stalowy) umieszczono w herbach Katowic, Starachowic, Suchedniowa. Koło zębate w herbie Zabrza przypomina o przemysłowym charakterze miasta, a część koła zębatego w herbie Kuźni Raciborskiej nawiązuje do rozwiniętego tu przemysłu obrabiarkowego. Czółenka tkackie w herbach Bielawy, Ozorkowa i Żyrardowa odnoszą się do roli przemysłu włókienniczego w życiu tych miast. Zielone świerki i tartaczna piła w herbie Hajnówki nawiązują do tradycji miejscowego przemysłu drzewnego. Barka transportująca beczki z solą w herbie Nowej Soli przypomina, że od samego początku istnienia miasta związane ono było z oczyszczaniem (istniała tu warzelnia) i transportem soli. Tężnia solna w herbie Ciechocinka świadczy o uzdrowiskowym charakterze miejscowości, podobnie jak dzban z wodą mineralną w herbie Krynicy-Zdroju. Klucze, jako symbol kluczy do bram miasta, pojawia się w wielu herbach miejskich. Klucz w herbie Helu wskazuje na kluczowe położenie miasta i portu u wejścia do Zatoki Gdańskiej (złoty klucz jest też atrybutem św. Piotra – patrona rybaków). Rysunki płodów rolnych mogą wskazywać na specjalizację rolniczą miasta i okolic, czego przykładem są winne grona w herbach Głogówka, Lublina, Połczyna-Zdroju. Do herbów alegorycznych zalicza się też herby z figurami związanymi z legendami lub wydarzeniami historycznymi. Przykładem może być herb Warszawy z Syrenką lub herby Grabowa nad Prosną i Szubina, w których pelikan własną krwią karmi swe pisklęta (jest to wywodzący się z antycznych legend chrześcijański symbol ofiarności i poświęcenia). Wieliczka, Hajnówka, Krynica-Zdrój, Bytom – herby alegoryczne W herbie Chełma sylwetka niedźwiedzia jest biała. Nie jest to jednak niedźwiedź polarny, ale niedźwiedź brunatny − według miejscowych legend − ubrudzony kredą. Podczas jednego z najazdów, Tatarzy penetrując miejscowe jaskinie w poszukiwaniu zbiegów, natknęli się na niedźwiedzia, białego od gleb kredowych. Przerażeni najeźdźcy uciekli, ponieważ w ich wierzeniach biały niedźwiedź był istotą czczoną jak bóstwo. Wdzięczni za ocalenie, taki wizerunek niedźwiedzia mieszkańcy Chełma umieścili w herbie swego miasta. Herby miejskie, poza elementami czysto historycznymi, zawierają wiele osobliwości geograficzno-przyrodniczych. Niewątpliwie najciekawszymi od strony geograficznej są herby z godłami alegorycznymi oraz mówiące. Herby alegoryczne często wskazują na położenie miasta – nad rzeką, jeziorem lub morzem, czy też w pobliżu dawnych terenów łowieckich. Wiele z tych herbów odnosi się do pełnionej, dawniej i często też współcześnie, specjalizacji gospodarczej miasta i najbliższej okolicy. W herbach mówiących spotyka się wiele roślin i zwierząt oraz różne przedmioty i narzędzia odnoszące się do nazwy miasta i jego cech. Nie zawsze jednak relacje te są w pełni przejrzyste (np. łódź w herbie Łodzi). Dr Jerzy Wrona Zakład Geografii Ekonomicznej, Uniwersytet Ekonomiczny, Kraków PIŚMIENNICTWO · Chmielewski L., Tajemnice herbów polskich, Wydawnictwo Publicat, Poznań 2005. · Chomicki A., Herby miast i ziem polskich, Wydawnictwo Czasopisma „Archiwum Heraldyczne”, Warszawa 1939. · Drelicharz W., Piech Z., Dawne i nowe herby Małopolski, Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, Kraków 2004. · Godło i barwa Polski samorządowej. Herby i flagi miast i gmin polskich, Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 1998. · Gołdyn P., Symbolika religijna i kościelna w herbach miast polskich do końca XX wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008. · Gumowski M., Herby miast polskich, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1960. · Kwiatek J., Lijewski T., Leksykon miast polskich, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 1998. · Miasta polskie w tysiącleciu, red. M. Siuchniński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1965. · Plewako A., Wanag J., Herbarz miast polskich, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1994. · Szymańska D., Geografia osadnictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009. · Szymański J., Heraldyka, [w:] Nauki pomocnicze historii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. · Wrona J., Herby miejskie jako przedmiot zainteresowania geografii, [w:] Obszary metropolitalne we współczesnym środowisku geograficznym, 58 Zjazd Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Oddział Łódzki PTG, Wydział Nauk Geograficznych UŁ, Łódź 2010. · Współczesna heraldyka samorządowa, red. W. Drelicharz, Z. Piech, Oficyna Cracovia, Kraków 2000. · Znamierowski A., Insygnia, symbole i herby polskie. Kompendium, Świat Książki, Warszawa 2003. · Znamierowski A., Dudziński P., Wielka księga heraldyki, Świat Książki, Warszawa 2008. · Oficjalne strony internetowe urzędów miejskich wybranych miast w Polsce.